Uttale – kompleks aktivitet

Daglig produserer hver av oss tusenvis av språklyder. Så lenge vi holdes oss til morsmålet, skjer dette normalt uten at vi trenger å reflektere over hva som skjer. Uttalen er en automatisert prosess. En nærmere granskning av hvordan språklyder lages viser imidlertid at uttale er resultatet av flere komplekse prosesser.

For at språklyder skal kunne lages, må luft settes i bevegelse. Luftstrømmen som oppstår, modifiseres deretter på ulike måter. Dette kan skje i munnhulen ved at tungen, leppene og den bløte ganen inntar ulike posisjoner. I tillegg vil stemmeleppene, som sitter i strupehodet, også spille en rolle siden lyden kan være stemt eller ustemt.

Antallet mulige språklyder er stort. Hvert av verdens språk inneholder bare et utvalg av disse og antallet vil variere fra språk til språk. Det internasjonale lydskriftalfabetet har 87 basistegn som viser til de vanligste lydene. Det totale antallet lyder er langt større.

Det er stor forskjell på hvor mange lyder språk inneholder. Pirahã i Amazonas har bare 10 språklyder mens !Xóõ i Botswana har 141. Det normale for verdens språk er 40-45 språklyder. Vestnorsk har 35 (en regner da med at norsk har 18 vokaler, 9 korte og 9 lange), østnorsk har 41 og trøndersk 45.

Innledningsvis nevnte jeg at hver språkbruker daglig uttaler tusenvis av språklyder. Når det senere står at norsk har 35-45 språklyder, må det ligge to ulike definisjoner til grunn. I det første tilfellet var det snakk om antall uttalte enkeltlyder, i det siste handler det om klasser av språklyder, såkalte fonemer. Disse kan sammenlignes med alfabetets bokstaver som det finnes 29 av. I tekster vil det forekomme mange eksemplarer fra hver klasse. Dermed vil antallet enkeltbokstaver bli stort.­ Hvert fonem kan ha flere varianter, f.eks. vil skarre-r og tungespiss-r regnes som varianter av /r/ i norsk. ”Tynn l” og ”tykk l” vil på samme måte være varianter av /l/. Dette kan sammenlignes med bokstavformene ”A A a a” som alle er varianter av <A>

Alle lyder beskrives med hensyn til hvordan luften settes i bevegelse, om de er stemt eller ikke og hvordan de modifiseres i munnhulen. Mer om det neste gang.

Om olafhusby
Språkviter, bestefar, forfatter, forlegger, blogger, reisende

6 Responses to Uttale – kompleks aktivitet

  1. Jardar sier:

    Eg er mellom dei som vil insistere på at /r/ til vanleg ikkje har både tungespiss-r og skarre-r som allofonar, ettersom skarre-dialektar til vanleg ikkje har tungespiss-r og motsett. Dersom skarre-r frå bergensk vert rekna som allofon av det same /r/-fonemet som rulle-r på Sunnmøre, så kombinerer vi ulike foneminventar og ulike språksystem i ein analyse av eit fonologisk system «norsk» som altså ikkje finst. Som du skjønar, er dette ein aldri så liten kjepphest for meg.🙂 Men i norske språksystem som bruker både skarre-r og tungespiss-r (slike system finst), er dei sjølvsagt allofonar av eitt og same /r/-fonem.

    • olafhusby sier:

      Jeg tror vi nærmer oss problemstillingen fra hver vår kant, og jeg gir deg gjerne rett i dine synspunkt. Du knytter foneminventareret til ett språksystem, mens jeg refererer til en overgripende størrelse “norsk” – som i et slikt perspektiv ikke finnes.
      Et par spørsmål blir hengende i lufta. Det ene er terminologisk: Hvilken term kan erstatte “allofon” i min tekst og ta vare på skillet du peker på? Det andre er knyttet til din posisjon: Du peker på problemer ved å overse skillet dialekt/”norsk”. Er skillet dialekt/idiolekt mindre problematisk?

      • Jardar sier:

        I prinsippet er ikkje skiljet dialekt/idiolekt mindre problematisk, men i praksis vil nok to naboar som er oppvaksne på same stad, ha meir sams enn mange andre. Men eg forstår jo også ditt utgangspunkt: Til dømes for nokon som skal lære norsk, er det ikkje så viktig om det vert brukt skarre-r eller tungespiss-r, og ein sunnmøring med skarre-r (dei finst) har ikkje problem med å gjere seg forstått: skarre-r-en vert faktisk tolka nettopp som allofon av /r/ også i det tilfellet. Og dét er jo faktisk interessant.

        Eg trur heller ikkje eg vil erstatte «allofon» med noko anna, det er heller (i ei strengt teoretisk og ikkje særleg popularisert framstelling) omgrepet «foneminventar» som må justerast til å referere til eit idealisert, overdialektalt system. Men då trur eg at kjepphesten min har overskride grensene både for den aktuelle praktiske bruken av dette verktyet. Eller med andre ord: Det finst stunder der eg ikkje skal snakke for høgt om kjepphesten min!

        Du nemner forresten tjukk l. Mi røynsle med ikkje-norskspråklege som høyrer den lyden, er at mange av dei oppfattar han som allofon av eit /r/-fonem. Det ville sjølvsagt ikkje ha fungert i norskspråkleg samanheng, pga. den passive kompetansen vi har nettopp i ulike norske lydsystem. Hm, eit freistande men uetisk eksperiment kunne jo vere å oppsede ein sunnmøring i isolat og så plutseleg etter 15 år utsetje han for [bɽoː] og spørje om dette var /bloː/ eller /broː/.

      • Jardar sier:

        Eg skreiv: «Men då trur eg at kjepphesten min har overskride grensene både for den aktuelle praktiske bruken av dette verktyet.» Bortsett frå eit overflødig «både» håper eg den diffuse og nattlege formuleringa likevel formidlar at det det er den teoretiske kjepphesten, ikkje den praktiske bruken, som møter sin overmann.

  2. annebloggen sier:

    Og jeg som jobber i barnehage, styrer med dette på et litt annet nivå. Vi sitter med ungene inne rundt bordet eller i gapahuk oppe på fjellet og tester ut hvilke lyder man kan ROOOOPE så de høres helt over til Sør-Varanger, hvilke som ikke kan være lange, men bare korte, hvilke man lager med leppene og hvor tunga er plassert når man sier S.

    Og så videre…

    Ungene synes det er morsomt, og jeg velger å tro at det nyttig.

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut / Endre )

Twitter picture

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut / Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut / Endre )

Kobler til %s

%d bloggers like this: